Bạn có bao giờ tự hỏi tại sao chúng ta luôn dễ dàng tin vào những thông tin xác nhận điều mình đã tin, và ngay lập tức bác bỏ những điều ngược lại, dù chúng có bằng chứng rõ ràng đến đâu? Hiện tượng này, được gọi là "Thiên kiến xác nhận" (Confirmation Bias), không chỉ là một thuật ngữ tâm lý, mà là một cơ chế đang định hình cách chúng ta tiêu thụ tin tức, đặc biệt là trên mạng xã hội. Trong bối cảnh chính trị ngày càng phân cực, cơ chế tâm lý này trở thành một "ngòi nổ" nguy hiểm.

Mới đây, một nghiên cứu thú vị từ Giáo sư Leaf Van Boven và đồng nghiệp đã chỉ ra điều này một cách rõ ràng: Người lớn tuổi có xu hướng "tin vào những gì họ muốn tin", bất kể sự thật là gì.

Nghiên cứu quy mô lớn tại Mỹ và Brazil đã kiểm tra khả năng nhận biết tin giả của hơn 2.400 người. Kết quả khiến chúng ta phải suy ngẫm: Chúng ta không hề kém cỏi: Những người trên 55 tuổi không hề kém nhạy bén trong việc phân biệt tin giả và tin thật so với người trẻ. Điều này chứng tỏ vấn đề không nằm ở việc họ "dốt công nghệ" hay "dễ bị lừa".

Vấn đề là ở độ thiên vị, nhóm lớn tuổi lại thể hiện độ thiên vị mạnh mẽ hơn rất nhiều. Họ sẵn sàng tin và chia sẻ thông tin khớp với quan điểm chính trị cá nhân (kể cả khi đó là tin giả), nhưng lại nhanh chóng bác bỏ những thông tin đi ngược lại (kể cả khi đó là sự thật).

Giáo sư Van Boven giải thích: Vấn đề nằm ở việc chúng ta sử dụng hai tiêu chuẩn đánh giá khác nhau cho cùng một sự việc, tùy thuộc vào việc nó có ủng hộ "phe" của chúng ta hay không. Chính sự khác biệt trong "tiêu chuẩn đánh giá bằng chứng" này đã khiến người lớn tuổi—với niềm tin chính trị đã được củng cố theo thời gian—dễ trở thành "người truyền tin giả" hơn.

Đây không chỉ là câu chuyện của người lớn tuổi; đây là lời cảnh tỉnh cho chúng ta, những người đang sử dụng mạng xã hội. Các thuật toán liên tục đẩy nội dung "hợp gu" vào News Feed của chúng ta, xây dựng nên một "buồng vọng âm" (echo chamber) ngày càng chật chội. Khi chúng ta chỉ đọc, nghe và chia sẻ những gì mình đồng ý, thế giới quan của chúng ta dần bị bóp méo và bó hẹp lại.

Trong kỷ nguyên đầy rẫy tin giả này, đôi khi sự thật không nằm ở chỗ chúng ta muốn tin gì, mà ở chỗ chúng ta sẵn sàng nghi ngờ điều mình tin đến đâu. Do đó, dù thiên kiến xác nhận là một cơ chế tâm lý tự nhiên và mạnh mẽ, việc nhận diện nguyên nhân và thực hiện các giải pháp có thể giúp chúng ta trở thành những người tiếp nhận và chia sẻ thông tin tỉnh táo hơn trong thời đại số. Thay vì cảm xúc, câu hỏi quan trọng nhất cần đặt ra không phải là "Tôi có tin điều này không?" (dựa trên cảm xúc và sự đồng thuận với niềm tin cá nhân), mà phải là "Điều này có thực sự đúng không?" (dựa trên bằng chứng và sự thật khách quan). Thay vì chấp nhận thông tin đến từ các nhóm hoặc cá nhân đồng quan điểm, hãy dành thời gian kiểm tra chéo với các tổ chức kiểm chứng thông tin (fact-checkers) độc lập, có uy tín. Cố gắng tìm đọc các nguồn tin, bài viết, hoặc xem các kênh truyền thông có quan điểm chính trị hoặc xã hội khác biệt với mình. Mục đích không phải là để thay đổi niềm tin, mà là để hiểu rõ hơn về các lập luận và góc nhìn đối lập.

"Trò chuyện vượt qua khác biệt": Theo Giáo sư Van Boven, việc duy trì đối thoại với những người có tư duy khác biệt là cốt lõi của một nền dân chủ lành mạnh. Hãy thảo luận, bất đồng quan điểm, nhưng vẫn giữ mối quan hệ và sự tôn trọng thay vì rút vào "vỏ ốc" của riêng mình.

Cần có các chương trình giáo dục để giúp mọi lứa tuổi, đặc biệt là người lớn tuổi, hiểu về cách thức hoạt động của thuật toán mạng xã hội, các kỹ thuật lan truyền tin giả và tầm quan trọng của việc phê phán thông tin. Thường xuyên tự chất vấn: "Tại sao mình muốn chia sẻ bài viết này? Nó có lợi cho phe mình không? Hay nó thực sự có giá trị thông tin?" Khi chúng ta hiểu rằng sự thôi thúc chia sẻ có thể bắt nguồn từ mong muốn củng cố danh tính đảng phái chứ không phải sự thật, chúng ta sẽ dừng lại trước khi nhấn nút.