Google không còn là một công cụ, mà là hạ tầng ngầm và không khí chúng ta hít thở trong thế giới mạng. Trong gần hai thập kỷ, chúng ta đã mặc nhiên chấp nhận sự tồn tại của nó. Nếu Google ngừng hoạt động trong một tuần, chúng ta sẽ làm gì khi bất chợt nhận ra Google đã khiến chính con người trở nên phụ thuộc thụ động đến mức nào.

 Khi Google trở thành Phản xạ: Mức độ phụ thuộc sâu sắc nhất của người dùng vào Google nằm ở những hành vi lặp đi lặp lại đến mức trở thành phản xạ tự động. Cái gì không biết thì tìm Google, Google đã trở thành đồng nghĩa với hành vi tra cứu và nếu nó dừng hoạt động, chúng ta trở nên tê liệt và hoang mang không biết nên tìm nguồn tra cứu ở đâu. Nhưng đó chỉ bề nổi, quyền lực ẩn giấu thực sự chính là  Google đang thu thập dữ liệu vô tận và điều hướng hành vi của chúng ta. Đừng ngạc nhiên nếu Google đề xuất cho người dùng một loạt sản phẩm liên quan đến từ khóa họ vừa tìm kiếm. Mỗi từ khóa tìm kiếm, mỗi cái click chuột, mỗi một lần dừng lâu hơn thường lệ sẽ trở thành cơ sở để xây dựng hồ sơ kỹ thuật số chi tiết về người dùng, và chính nó sẽ điều hướng hành vi và định hình nhận thức của chúng ta.

Để thu thập thông tin, Google khai thác từ nhiều nguồn:

- Dữ liệu Thiết bị và Cảm biến (Sensor Data): Thông qua hệ điều hành Android và các dịch vụ của Google Play, Google thu thập dữ liệu từ các cảm biến và nhật ký hoạt động của điện thoại. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, dữ liệu về vị trí GPS, mức sử dụng ứng dụng, thói quen giao tiếp, và cả giờ giấc hoạt động có thể được sử dụng để dự đoán chính xác các đặc điểm tính cách (Big Five personality traits) của người dùng.

- Dữ liệu Bên thứ Ba (Off-site/Third-party): Sự hiện diện của Google Analytics, Google Ads và các công cụ như Google Fonts trên hàng triệu trang web cho phép Google theo dõi hành vi duyệt web của người dùng gần như trên toàn bộ Internet, xây dựng một hồ sơ chi tiết ngay cả khi người dùng không truy cập trực tiếp vào trang chủ https://www.google.com.

- Dữ liệu Trực tiếp/Nội dung: Ngoài truy vấn tìm kiếm và lịch sử YouTube, Google còn phân tích nội dung email (cho các tính năng thông minh) để hiểu rõ hơn về sở thích, sức khỏe, và tài chính của người dùng.

Thuật toán của Google được thiết kế để tối đa hóa tương tác (engagement). Thay vì chỉ trả về kết quả khách quan, thuật toán ưu tiên nội dung mà người dùng có khả năng nhấp chuột, chia sẻ hoặc đồng tình cao nhất. Cơ chế cá nhân hóa dựa trên lịch sử tìm kiếm và tương tác sẽ đặt mỗi người dùng vào không gian có tính cá nhân, nơi họ thường xuyên chỉ tiếp xúc với những thông tin để củng cố niềm tin đã có. Điều này có thể làm giảm đáng kể khả năng tiếp cận các quan điểm đa chiều, khách quan hơn.

Bằng cách quyết định thứ tự xuất hiện của thông tin, Google không chỉ cung cấp câu trả lời mà còn định hình nhận thức của chúng ta về sự kiện và thực tế. Sự phụ thuộc vô thức vào kết quả tìm kiếm đã vô tình làm giảm khả năng tư duy phản biện của người dùng, khiến người dùng dễ dàng hành động theo những thông tin chưa được kiểm chứng chỉ vì chúng được đưa lên đầu tiên.

Trong vài năm gần đây, người ta mới thấy tầm quan trọng của dữ liệu, nó đã trở thành tài sản chiến lược quan trọng nhất trong kỷ nguyên Trí tuệ Nhân tạo (AI). Dữ liệu để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) như Gemini đồng thời lại tạo ra một vòng lặp phụ thuộc: Người dùng vô thức tạo dữ liệu -> Dữ liệu huấn luyện AI -> AI làm cho dịch vụ Google thông minh hơn -> Người dùng càng dựa vào Google nhiều hơn -> Tạo ra nhiều dữ liệu hơn. Vòng lặp này củng cố sự thống trị của Google trong dài hạn.

Tốc độ và sự tiện lợi của Google đã vô tình làm giảm tính cảnh giác thông tin của người dùng khi chúng ta đã quá quen với việc sử dụng nó. Nếu Google biến mất trong vài ngày, sự cố này sẽ cho chúng ta thấy mặt tối của thế giới mạng. Do đó, người dùng cần thay đổi cách tiếp cận đối với thông tin do Google cung cấp:

Google chỉ là Điểm Khởi đầu, không phải Kết luận: Hãy luôn xem các kết quả tìm kiếm của Google (hoặc các AI Overviews) là điểm xuất phát, chứ không phải là sự thật cuối cùng được kiểm chứng. Điều này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực nhạy cảm như sức khỏe, tài chính, và chính trị.

Chủ động Kiểm chứng Đa chiều: Người dùng phải chủ động thoát khỏi dẫn dắt của Google bằng cách so sánh thông tin từ nhiều nguồn đa dạng. Hãy tham khảo các công cụ tìm kiếm khác, các trang báo học thuật, các nền tảng truyền thông độc lập và các nguồn tin quốc tế uy tín.

Đánh giá Nguồn gốc: Đặt câu hỏi về nguồn cung cấp thông tin (ai viết, mục đích là gì, có bằng chứng xác thực không), thay vì chỉ tin tưởng vào thứ hạng được thuật toán ưu tiên.

Bên cạnh đó, để tránh Google xây dựng hồ sơ cá nhân chi tiết, người dùng nên thoát khỏi sự phụ thuộc vô thức bằng cách đa dạng hóa các công cụ sử dụng hàng ngày. Hạn chế sử dụng Gmail làm tài khoản đăng nhập duy nhất cho mọi dịch vụ khác, có thể sử dụng nhiều nền tảng email khác nhau cho công việc, đời tư và các tài khoản quan trọng để tránh nguy cơ mất kiểm soát toàn bộ hệ sinh thái số cá nhân khi một nền tảng gặp sự cố. Thử nghiệm sử dụng các trình duyệt khác (như Firefox, Safari) và các dịch vụ bản đồ khác (như Apple Maps hoặc OpenStreetMap) để tránh việc mọi dữ liệu di chuyển, duyệt web đều tập trung về một nơi duy nhất. Thường xuyên kiểm tra và giới hạn quyền truy cập vào vị trí GPS, lịch sử ứng dụng và dữ liệu cá nhân mà bạn cấp cho Google trên thiết bị di động.

 Mọi thứ có thể không dễ dàng khi đã trở thành thói quen nhưng nếu tỉnh táo, chúng ta sẽ luôn chủ động và có cách xử lý phù hợp khi tình huống không mong muốn xảy ra.

(NQ)